Powrót do strony głównej

2. Narzędzia do doprawiania roli


Orka pługiem nie stwarza najczęściej właściwych warunków do wegetacji (wzrostu i rozwoju) roślin uprawnych, ponieważ powierzchnia pola po orce jest nierówna, niedokładnie spulchniona, ma różnej wielkości bryły, wskutek czego rola nie jest przygotowana do siewu nasion zgodnie z wymogami współczesnej agrotechniki. Przez doprawianie roli rozumiemy szereg czynności polegających na:

Zakres zabiegów agrotechnicznych wykonywanych przy użyciu narzędzi doprawiających jest więc bardzo szeroki i stąd duża różnorodność ich typów. Narzędzia doprawiające dzielimy na następujące grupy: włóki, brony, kultywatory, wały i pogłębiacze. Należy tu podkreślić, że nowoczesna agrotechnika i tendencje w konstrukcji maszyn i narzędzi doprawiających w zasadzie eliminują stosowanie prostych narzędzi uprawowych jako samodzielnych agregatów.

Wymienione narzędzia doprawiające łączone są w różne kombinacje zarówno pomiędzy sobą, jak i z innymi maszynami (glebogryzarki, brony i kultywatory aktywne, siewniki do nawozów i nasion, opryskiwacze, sadzarki i inne), tworząc złożone agregaty wieloczynnościowe wykonujące przy jednym przejeździe kilka czynności agrotechnicznych. W nowej technice uprawy roli dominuje bowiem ogólna tendencja do upraszczania zabiegów uprawowych z równoczesnym zwiększeniem wydajności pracy i obniżką kosztów produkcji.


2.1. Włóki


Włóka przeznaczona jest do wczesnowiosennego płytkiego (1-2 cm) spulchniania wierzchniej warstwy gleby, kiedy nadmierna wilgotność uniemożliwia zastosowanie cięższych i bardziej energicznie działających maszyn i narzędzi. Działanie włóki polega na ścinaniu wierzchniej warstwy skib (po orce zimowej) i zniszczenia zaskorupienia gleby, a przez to zapobieganiu nadmiernemu parowaniu gleby. Włókowanie powoduje szybkie obsychanie gleby i przyśpieszenie jej ogrzewania. Dzięki temu uzyskujemy przyśpieszenie terminu siewu. Oprócz tego włókę stosuje się do wyrównania powierzchni roli przed siewem w innych okresach agrotechnicznych. Włóka jest najprostszym narzędziem rolniczym, które wychodzi z praktycznego użytkowania. Głównie spotyka się ją w wieloczynnościowych zestawach uprawowych. Włókowanie wykonuje się pod kątem ostrym w stosunku do grzbietów skib, a jego efekt jest krótkotrwały i trwa zaledwie parę dni. Sekcję włóki tworzy jedna lub kilka kątowych belek stalowych, połączonych łańcuchami.

Włóka (ryc. 2.1) może składać się z kilku lub kilkunastu sekcji doczepianych łańcuchami do belki zaczepowej. Belka zaczepowa ma stojak do łączenia z podnośnikiem hydraulicznym ciągnika.

Włóka zawieszana

Ryc. 2.1. Włóka zawieszana:

1 - belka główna, 2 - belka usztywniająca, 3 - stojak, 4 - zawias, 5 - sekcja włóki
Źródło: Bernacki 1981

Belki skrawające mogą być różnie ustawiane. Belki kątowe łączone łańcuchami przylegają jedną płaszczyzną do powierzchni pola, natomiast belki ustawiane pod kątem przyspawane są do listew bocznych (ryc. 2.2). Pierwsza belka ustawiona pod kątem α < 90 służy do ścinania grzbietów skib, druga belka ustawiona pod kątem α > 90 wyrównuje spulchnioną już częściowo powierzchnię gleby, a belka trzecia, o ile występuje, służy do płytkiego spulchnienia gleby, a także do rozbicia większych brył gleby i może być zaopatrzona w zęby.

Sekcja włóki z belkami ustawionymi pod różnymi kątami

Ryc. 2.2. Sekcja włóki z belkami ustawionymi pod różnymi kątami

Źródło: Bernacki 1981

2.2. Brony


Zadania bronowania są wielorakie i obejmują:

Ze względu na budowę zespołów roboczych, brony dzielimy na:

Szczegółową klasyfikację bron przestawiono w tabeli 2.1.


2.2.1. Brony zębowe


Brony zębowe są to proste, uniwersalne narzędzia do płytkiego spulchniania górnej warstwy gleby, rozbijania brył, wyrównywania powierzchni roli, niszczenia chwastów, przykrywania nasion po siewie, wydobywania rozłogów perzu i przerzedzania zbyt gęstych wschodów. Brony zębowe możemy podzielić według:

  1. budowy zębów - na sztywne i sprężynowe,
  2. budowy pól - na sztywne, przegubowe, siatkowe, segmentowe,
  3. przeznaczenia - na uprawowe, łąkowe, chwastowniki,
  4. masy (ciężaru) przypadającego na 1 ząb - na lekkie (5-10 N), średnie (10-20 N), ciężkie (25-35 N).

Częściami roboczymi brony zębowej są zęby osadzone w belkach ramy, która składa się ze stalowych belek podłużnych, połączonych poprzeczkami. Belki podłużne są wygięte w kształt litery S lub Z. Trzy do pięciu belek połączonych poprzeczkami tworzy tzw. pole brony (sekcję) (ryc. 2.3).

Pola brony S i Z

Ryc. 2.3. Pola brony S i Z:

1 - belka zaczepowa, 2 - łańcuchy, 3 - belka poprzeczna, 4 - belka podłużna, 5 - łańcuch łączący pola bron, 6 - ogniwa zaczepowe
Źródło: Wójcicki 1969
Źródło: Kanafojski 1967

Zależnie od siły pociągowej i rodzaju bron, liczba pól może wynosić od dwu do kilkunastu. Pola łączone są łańcuchami pomiędzy sobą i równocześnie z belką zaczepową, która łączy się z ciągnikiem za pomocą haka u bron przyczepianych i stojaka u bron zawieszanych. Belka zaczepowa bron przyczepianych oparta jest na dwu kołach, a przy dużych szerokościach roboczych (6-20 m) ma budowę kratową.

Najpowszechniej stosowane są brony uprawowe, których elementami roboczymi są zęby sztywne o różnym kształcie, przekroju i długości (ryc. 2.4) przykręcone do belek pola (sekcji).

Zęby bron

Ryc. 2.4. Zęby bron:

a - zagięty, owalny, b - ciężki, kwadratowy, c - ciężki, okrągły, d - średni, kwadratowy, e - średni, okrągły, f - lekki, okrągły, g - radełkowy
Źródło: Bernacki 1981
Strefa działania zębów bron

Ryc. 2.5. Strefa działania zębów bron

Źródło: Bernacki 1981

Górna część zęba ma gwint do umocowania zęba w belce, a poniżej gwintu ząb ma przekrój kwadratowy lub eliptyczny, co zabezpiecza go przed obracaniem się (nie dotyczy prostych zębów o przekroju okrągłym). Do wykonania zębów bron stosuje się stal węglowo manganową. Działanie spulchniające zęba polega na przemieszczeniu gleby na boki i rozbijaniu brył znajdujących się na jego drodze. Podczas pracy, na poszczególne zęby nie działa jednakowy opór gleby, dlatego brona porusza się ruchem wężykowatym, który uzależniony jest od liczby zębów i głębokości roboczej. Ten wymuszony wężykowaty ruch oraz kilka szeregów zębów zwiększa zdolność brony do rozbijania brył. Szerokość strefy działania zęba na boki i w przód zależy od kąta tarcia wewnętrznego φ gleby (ryc. 2.5).

Poprzeczne rozstawienie zębów obliczamy używając następującego wzoru: t0 = 2amax + d + Δt [cm]
gdzie:

Przy właściwym rozmieszczeniu zębów w sekcji brony ich ślady nie powinny się pokrywać. Konstrukcję zębów brony zębowej można oprzeć na metodzie rozwinięcia kilkuzwojowej linii śrubowej (ryc. 2.6).

Rozmieszczenie zębów brony

Ryc. 2.6. Rozmieszczenie zębów brony:

K - liczba zwoi, M - liczba szeregów zębów, Sz - odległość sąsiednich śladów zębów
Źródło: Bernacki 1981

Prawidłowe rozmieszczenie zębów zapewnia niezagarnianie gleby, niepokrywanie się śladów, równomierne pokrycie powierzchni śladami zębów i dynamikę działania właściwą dla odpowiedniej brony.

Brony z zębami sprężynowymi (ryc. 2.7) są stosowane głównie do zwalczania chwastów podczas ich wschodów. Działanie zębów tych bron polega na drgających uderzeniach w glebę i uszkadzaniu wschodzących chwastów w międzyrzędziach lub bruzdach, bez uszkadzania roślin uprawnych. W użytkowaniu spotkać obecnie można jeszcze następujące rodzaje bron sprężynowych: bronę chwastownik zwaną zgrzebłem (ryc. 2.8), bronę chwastownik z zębami sprężynowymi(ryc. 2.9) i bronę łąkową posiadającą zęby spłaszczone.

Zęby sprężynowe bron

Ryc. 2.7. Zęby sprężynowe bron:

a - polowej, b - łąkowej, c - chwastownika; 1 - radełko, 2 - sprężyna
Źródło: Kanafojski 1967
Brona chwastownik

Ryc. 2.8. Brona chwastownik

Źródło: Wójcicki 1969
Brona chwastownik z zębami sprężynowymi

Ryc. 2.9. Brona chwastownik z zębami sprężynowymi

Źródło: Wójcicki 1969

Stosowane dawniej sprężynowe brony uprawowe, działające podobnie jak kultywator nie są już obecnie stosowane.

Przykłady bron ciągnikowych przedstawiono na rycinach 2.10 i 2.11.

Brona ciągnikowa przyczepiana

Ryc. 2.10. Brona ciągnikowa przyczepiana:

1 - pole (sekcja), 2 - belka pociągowa, 3 - koła, 4 - łańcuch zaczepowy
Źródło: Wójcicki 1969
Brona ciągnikowa zawieszana

Ryc. 2.11. Brona ciągnikowa zawieszana

Źródło: Wójcicki 1969

2.2.2. Brony zębowo obrotowe


Brony te służą do spulchniania gleb ciężkich. Ich elementy robocze w postaci zębów prostych, łukowych lub noży wykonują ruch obrotowy wokół własnej osi. Do bron tych zaliczamy bronę kolczatkę, motykę obrotową i bronę łopatkową, zwaną również spulchniaczem obrotowym.

Brona kolczatka (ryc. 2.12) składa się z kilku sekcji doczepianych do belki zaczepowej. Sekcja tej brony składa się z ramy z ułożyskowanym w niej walcem, do którego wkręcane są rozmieszczone spiralnie zęby, podobne do zębów w bronach zębowych. Walce z zębami wykonują ruch obrotowy, dobrze rozdrabniając bryły gleby. Sekcja może być jedno lub dwuwalcowa.

Brona kolczatka

Ryc. 2.12. Brona kolczatka:

1 - rama, 2 - ząb, 3 - koło transportowe
Źródło: Kanafojski 1967

Ciężka brona obrotowa nazywana jest motyką i służy do spulchniania gleb ciężkich, będących w słabej kulturze (ryc. 2.13). Motyka zbudowana jest z ramy opartej na dwu kołach. W ramie ułożyskowane są, w dwu szeregach, cztery walce z zębatymi tarczami. Głębokość robocza ustalana jest dźwignią ręczną lub siłownikami hydraulicznymi, spełniającymi równocześnie rolę wydźwigu motyki.

Motyka obrotowa nienapędzana

Ryc. 2.13. Motyka obrotowa nienapędzana:

1 - tarcza zębata, 2 - konsola, 3 - rama tarcz, 4 - oś koła jezdnego, 5 - dźwignia regulacyjna, 6 - sprężyna odciążająca
Źródło: Kanafojski 1967

Brona łopatkowa posiada elementy robocze w postaci tarcz z kilkoma (np. siedmioma) łopatkami w kształcie noży. Tarcze osadzone są na czworokątnych wałach, a odległość między nimi ustalana jest tulejami dystansowymi. Tarcze z wałami ułożyskowane są w ramie, którą stanowi kabłąkowato wygięta rura (ryc. 2.14). Brona może być jednośladowa (dwusekcyjna) lub dwuśladowa (czterosekcyjna).

Brona łopatkowa czterosekcyjna

Ryc. 2.14. Brona łopatkowa czterosekcyjna:

1 - rama, 2 - stojak, 3 - wieszaki, 4 - łopatka, 5 - tuleja dystansowa, 6 - obsada wałów tarcz
Źródło: Kanafojski 1967

2.2.3 Brony talerzowe


Brony talerzowe służą do wstępnego doprawiania roli po orce, do cięcia darni po orce łąk, do pocięcia darni po roślinach motylkowych przed orką oraz do wykonania podorywek. W niektórych krajach (USA, Kanada) służą do doprawiania roli pod siew w systemie uprawy bezorkowej. Elementami roboczymi tych bron są talerze gładkie lub zębate (ryc. 2.15).

Talerze bron

Ryc. 2.15. Talerze bron:

a - gładki, b - zębaty
Źródło: Kanafojski 1967

Talerze, w liczbie kilku lub kilkunastu, mocowane są na wale o przekroju kwadratowym lub okrągłym. Rozstawienie talerzy ustalają tuleje dystansowe. Talerze z wałem tworzą sekcję brony, która ułożyskowana jest na wysięgnikach ramy. Brony talerzowe mogą być jednośladowe lub dwuśladowe (symetryczne i asymetryczne).

Brony jednośladowe składają się z parzystej liczby sekcji ustawionych w jednym szeregu pod kątem 55-75 w stosunku do kierunku ruchu (ryc. 2.16 i 2.17). Przeznaczone są przeważnie do podorywek.

Brona talerzowa jednośladowa przyczepiana

Ryc. 2.16. Brona talerzowa jednośladowa przyczepiana:

1 - ukośne belki zaczepowe, 2 - jarzmo ramy sekcji, 3 - rama sekcji, 4 - rama zaczepu, 5 - koło podporowe belek skośnych, 6 - regulowany zastrzał zaczepu
Źródło: Kanafojski 1967
Brona talerzowa jednośladowa, zawieszana

Ryc. 2.17. Brona talerzowa jednośladowa, zawieszana:

1 - rama ze stojakiem, 2 - czop mocowania sekcji, 3 - czop stały, 4 - łożysko czopu 2, 5 - wrzeciono regulacji wypoziomowania sekcji, 6 - prowadnica do zmiany kąta ustawienia sekcji, 7 - skrzynka na obciążniki, 8 - łapa spulchniająca
Źródło: Kanafojski 1967

Brony dwuśladowe (ryc. 2.18 i 2.19) mają dwa szeregi sekcji, które mogą być ustawione symetrycznie lub asymetrycznie względem siebie. Brony te przeznaczone są do doprawiania gleby. Przednie sekcje ustawione są wypukłościami talerzy do środka, a tylne na zewnątrz (ryc. 2.17).

Brona talerzowa dwuśladowa, symetryczna, zaczepiana

Ryc. 2.18. Brona talerzowa dwuśladowa, symetryczna, zaczepiana:

1- rama środkowa, 2 - rama boczna, 3 - sekcja talerzy, 4 - koło jezdne, 5 - siłownik hydrauliczny, 6 - przewód hydrauliczny, 7 - pierścień zaczepu
Źródło: Bernacki 1981
Brona talerzowa dwuśladowa, asymetryczna

Ryc. 2.19. Brona talerzowa dwuśladowa, asymetryczna:

1 - rama ze stojakiem, 2 - wrzeciono do wypoziomowania sekcji, 3 - czop stały, 4 - łożysko wału sekcji, 5 - wałek skrobaków, 6 - skrobak
Źródło: Kanafojski 1967

Głębokość robocza bron talerzowych zależy od ich ciężaru. Ciężar można zmieniać przez dodawanie lub odejmowanie obciążników mających swoje miejsce w skrzynce na ramie. Kąt ustawienia talerzy (ryc. 2.20) regulowany jest długością zastrzałów. Regulacja ta musi być powiązana ze zmianą kąta ustawienia kół podporowych (o ile występują). Brony talerzowe przeznaczone do pracy na zboczach oraz brony asymetryczne mogą być zaopatrzone dodatkowo w kroje tarczowe, zwane oporowymi, które poprawiają stateczność bron.

Brona talerzowa dwuśladowa przyczepiana oraz sposoby ustawienia sekcji bron
Brona talerzowa dwuśladowa przyczepiana oraz sposoby ustawienia sekcji bron

Ryc. 2.20. Brona talerzowa dwuśladowa przyczepiana oraz sposoby ustawienia sekcji bron (Hesston);

1, 2, 3, 4 - warianty ustawienia sekcji brony talerzowej względem siebie

2.3. Kultywatory


Kultywatory służą do głębokiego spulchniania i częściowego pokruszenia zaoranej i zleżałej roli, spulchnienia ścierniska w celu zasiania poplonów, zniszczenia darni, aby ułatwić zagłębianie pługa podczas orki, zwalczania chwastów, mieszania nawozów z glebą i innych prac związanych z doprawianiem roli. Elementami roboczymi kultywatora są zęby. Pod względem budowy i działania dzielimy je na: sprężynowe, półsztywne, i sztywne. Ząb sprężynowy wykonany jest ze sprężystego, odpowiednio wyprofilowanego pręta lub płaskownika (ryc. 2.21)

Zęby sprężynowe kultywatorów

Ryc. 2.21. Zęby sprężynowe kultywatorów:

a - agrafkowy, b - esowy, c - kolisty, d - wykres ugięcia zęba sprężynowego; 1 - radełko dwustronne, 2 - radełko jednostronne, f - strzałka ugięcia zęba, Kx - opór gleby
Źródło: Bernacki 1981

Zęby zakończone są radełkiem lub gęsiostopką i przymocowane do ramy jarzmami, co umożliwia zmianę ich rozstawienia. Podczas pracy zęby wykonują ruch drgający, a maksymalne odchylenie do tyłu (strzałka ugięcia) nie powinno być większe niż 10 cm. Zęby te dobrze kruszą i mieszają glebę oraz wyciągają rozłogi perzu. Wadami ich są: nierównomierna głębokość robocza, trudne zagłębianie się w gleby zwięzłe oraz powodowanie zbyt intensywnego przesuszania gleby. Nie mogą więc być stosowane na wszystkich gatunkach gleb.

Zęby półsztywne (ryc. 2.22) składają się z dwu części: z dolnej - sztywnej i górnej - sprężynowej przymocowanej jarzmem do belki ramy. Zakończone są najczęściej gęsiostopkami.

Zęby półsztywne kultywatorów

Ryc. 2.22. Zęby półsztywne kultywatorów:

a - ze sprężyną płaską, b - ze sprężyną śrubową (ząb Arnsa), c - ze sprężyną płaską skręconą; 1 - sprężyna płaska, 2 - trzonek, 3 - gęsiostopka, 4 - sprężyna śrubowa, 5 - radełko
Źródło: Bernacki 1981

Ząb półsztywny Arnsa ma dodatkową sprężynę śrubową, która zwiększa trwałość zęba. Tego rodzaju zęby (półsztywne) lepiej od sprężynowych utrzymują głębokość roboczą, dobrze spulchniają glebę bez jej mieszania. Są najczęściej stosowane do wiosennej uprawy roli przed siewem.

Ząb sztywny (ryc. 2.23) składa się z trzonka i gęsiostopki lub radełka. Trzonek może łączyć się z ramą sztywno (śrubami), przegubowo z zabezpieczeniem sprężynowym lub hydraulicznym albo dźwignią z zabezpieczeniem sprężynowym (połączenie klawiszowe).

Zęby sztywne kultywatorów

Ryc. 2.23. Zęby sztywne kultywatorów:

a - z trzonkiem prostym, b - z trzonkiem dzielonym, c - dłuto, d - głębosz
Źródło: Bernacki 1981

Kultywatory o wytrzymałej ramie, do której mocowane są na sztywno śrubami zęby staliwne odlewane lub kute, przeznaczone do uprawy gleby na głębokości większej niż 30 cm - nazywane są głęboszami (ryc. 2.23d, 2.24). Zadaniem głębosza jest rozluźnienie warstwy podpłużnej, by umożliwić roślinom wykorzystanie zawartych w niej składników pokarmowych oraz wody.

Głębosz oraz zasada jego pracy
Głębosz oraz zasada jego pracy

Ryc. 2.24. Głębosz oraz zasada jego pracy (Rau)

Radełka lub gęsiostopki, którymi zakończone są zęby, nazywane są popularnie łapami. Ząb bez łapy, spłaszczony w kształcie noża, nazywamy skaryfikatorem, wąskie radełka, stosowane przy zębach sztywnych - dłutami. Poprzeczne rozstawienie zębów kultywatora powinno wynosić:

t0 = 2amax + Bo + Δt [cm]

gdzie (ryc. 2.25):

Strefa oddziaływania zęba kultywatora

Ryc. 2.25. Strefa oddziaływania zęba kultywatora

Źródło: Bernacki 1981

Kultywatory są narzędziami przyczepianymi lub zawieszanymi zbudowanymi z ramy, do której mocowane są zęby, kół podporowych służących do regulacji głębokości roboczej, układu regulacyjnego głębokości oraz zaczepu lub stojaka zawieszenia (ryc. 2.26-2.28).

Kultywator z broną łopatkową (agregat zawieszany)

Ryc. 2.26. Kultywator z broną łopatkową (agregat zawieszany)(Kongskilde)

Kultywator z broną sprężynową. Sprężynowe zabezpieczenie zębów

Ryc. 2.27. Kultywator (Kongskilde) z broną sprężynową. Sprężynowe zabezpieczenie zębów

Łapy kultywatorów

Ryc. 2.28. Łapy kultywatorów (Kongskilde):

1 - dłuto, 2 - radełko jednostronne, 3, 4 - radełko dwustronne, 5, 6 - gęsiostopki

2.4 Wały


Wały są narzędziami służącymi do powierzchniowego lub wgłębnego ugniatania roli w celu zmniejszenia jej porowatości, przyśpieszenia jej osiadania i zwiększenia podsiąkania wody, wyrównania powierzchni roli, pokruszenia brył lub też wgniecenia ich w glebę, gdzie pod wpływem wilgoci zmiękną, oraz ugniatania roślin przed ich przyoraniem w formie zielonego nawozu. Wały dzieli się na ugniatające, ugniatająco-kruszące i wgłębne (tab. 2.2).

Źródło: Kanafojski 1967

Wały są narzędziami interwencyjnymi i powinny być stosowane w niekorzystnych warunkach (np. nadmierne zbrylenie, susza, krótki okres między orką a siewem, nierówna powierzchnia w efekcie złej uprawy itp.) lub na glebach trudnych do uprawy. Wały mogą być zawieszane lub przyczepiane, jedno , dwu lub trzysekcyjne. Sekcje ułożyskowane są w ramach, a te łańcuchami lub sprzęgłami łączone są z belką zaczepową lub zawieszenia.


2.4.1. Wały ugniatające

Wałami ugniatającymi są wały gładkie - lekkie i ciężkie (ryc. 2.29). Lekkich wałów gładkich używa się do wałowania płytko zasianych nasion (buraków, marchwi i innych drobnych nasion). Ma to na celu zwiększenie podsiąkania wody i przyśpieszenie kiełkowania nasion. Wały te służą również do wyrównywania powierzchni roli przed siewem lub sadzeniem, do pogniecenia zielonych nawozów przed przyoraniem oraz do likwidowania wiosną pomrozowych szczelin w glebie. Wały ciężkie są natomiast używane do dociśnięcia skib po orce łąk lub pastwisk oraz do wałowania łąk, szczególnie na glebach organicznych. Sekcja wału gładkiego składa się z części roboczej w kształcie cylindra (walca), osadzonego w dwu łożyskach, które przymocowane są do prostokątnej ramy. Dna walca mogą być przyspawane lub przynitowane do pobocznicy. Niektóre wały mają w dnach otwory do napełniania walców piaskiem lub wodą w celu zwiększenia nacisku na glebę. Jednosekcyjne wały mają szerokość roboczą 1,5-2,0 m, czasem 2,5 m, natomiast trzysekcyjne mają szerokość roboczą jednej sekcji około 1 m. Rama pierwszej sekcji posiada zaczep lub stojak do połączenia z ciągnikiem, z tyłu natomiast wysięgniki z hakami do przyczepienia pozostałych dwu sekcji.

Wały gładkie

Ryc. 2.29. Wały gładkie:

a - ciężki przyczepiany, b - lekki trzysekcyjny zawieszany; 1 - rama z zaczepem, 2 - rama ze stojakiem, 3 - pręty do podwieszenia tylnych sekcji
Źródło: Bernacki 1981

2.4.2. Wały ugniatająco kruszące

Zadaniem tych wałów jest ugniatanie gleby z równoczesnym pokruszeniem brył. Elementami roboczymi wałów są pierścienie osadzone na wale za pomocą tulei dystansowych. Wał jest ułożyskowany i przymocowany do ramy. Wały mogą być jedno lub wielosekcyjne. Poszczególne pierścienie obracają się niezależnie od siebie i mogą mieć różne średnice (na przemian większe i mniejsze), co daje efekt samooczyszczania się z ziemi. Pozostała budowa jest identyczna jak u wałów gładkich. Do tej grupy wałów zaliczamy: wały pierścieniowe, wały Cambridge, wały Crosskill, wały Cambridge Crosskill oraz wały strunowe.

Wały pierścieniowe (ryc. 2.30) posiadają klinowe pierścienie gładkie lub zębate o kącie wierzchołkowym 60 . Kruszące działanie tych wałów polega na rozłupywaniu brył przez ostrza lub zęby pierścieni.

Wał pierścieniowy

Ryc. 2.30. Wał pierścieniowy:

1 - rama, 2 - pierścienie, 3 - łożyska, 4 - uchwyt zaczepu lub dyszla
Źródło: Wójcicki 1958

Wały Cambridge (ryc. 2.31) składają się z pierścieni gładkich i płaskich tarcz zębatych, ustawionych na przemian. Tarcze zębate mają nieco większe średnice. Tarcza zębata założona jest na wystającą część piasty pierścienia gładkiego i może się na niej niezależnie obracać. Różnica prędkości obrotowej pierścieni i tarcz powoduje oczyszczanie się wału z przyklejającej się ziemi. Wały te intensywniej niż pierścieniowe kruszą bryły i ugniatają glebę, pozostawiając równocześnie lekko spulchnioną jej powierzchnię.

Wał Cambridge Wał Cambridge

Ryc. 2.31. Wał Cambridge:

1 - tarcza zębata, 2 - pierścień gładki
Źródło: Wójcicki 1958

Wał Crosskill (ryc. 2.32) składa się z tarcz gładkich lub zębatych, które po obydwu stronach, poniżej ostrza posiadają podłużne żebra w kształcie klina. W ten sposób ostrze przecina bryły, które są następnie rozdrabniane przez boczne kliny tarcz. Średnice sąsiednich tarcz mogą być różne. Wał ten działa nieco płycej niż wał Cambridge i pozostawia powierzchnię lekko spulchnioną.

Wał Crosskill Wał Crosskill

Ryc. 2.32. Wał Crosskill:

1 - tarcza gładka z bocznymi klinami
Źródło: Wójcicki 1958

Połączenie tarczy zębatej wału Cambridge i tarczy wału Crosskill mocowanych na wale przemiennie daje wał Cambridge Crosskill intensywnie kruszący i ugniatający glebę z równoczesnym spulchnianiem jej powierzchni. Wał strunowy (ryc. 2.33) składa się z prętów (strun), ustawionych ukośnie i przyspawanych do tarcz 10 lub 12 ramiennych. Pręty mogą być okrągłe, płaskie, klinowe, gładkie lub zębate. Wał strunowy słabo ugniata glebę, lecz dobrze kruszy bryły, zwłaszcza drobne. Po przejściu wału powstaje cienka na głębokość siewu, spulchniona i rozdrobniona warstwa gleby, pod którą znajduje się warstwa lekko ugnieciona. Rycina 2.34 przedstawia wał ugniatająco kruszący, w którym element roboczy stanowi śrubowo skręcony pręt mocowany do ramion obrotowego wału.

Wał strunowy

Ryc. 2.33. Wał strunowy:

1 - pręt, 2 - tarcza, 3 - łożysko, 4 - rama
Wał ugniatająco kruszący ze spiralnie skręconych prętów

Ryc. 2.34. Wał ugniatająco kruszący ze spiralnie skręconych prętów


2.4.3 Wały wgłębne

Działanie wałów wgłębnych polega na ugniataniu głębokich warstw gleby, bez ugniatania jej powierzchni. Należy do nich wał Campbella (ryc. 2.35). Elementami roboczymi wału są wąskie pierścienie klinowe, gładkie lub zębate, odlewane w całości ze szprychami i piastą albo osadzone na szprychach.

Rzadko rozstawione tarcze (150 mm), o średnicy 700 mm, łatwo zagłębiają się w glebę na głębokość kilkunastu cm i ugniatają dolne jej warstwy. Górne warstwy są nie ugniecione i spulchnione szprychami pierścieni. Wał Campbella zagregatowany z pługiem, powoduje szybkie osiadanie gleby po orce i umożliwia siew w krótkim terminie po tym zabiegu.

Wały są przede wszystkim stosowane jako komponenty wieloczynnościowych zestawów uprawowych.

Wał Campbella Wał Campbella

Ryc. 2.35. Wał Campbella (Venztki):

1 - tarcza gładka


Powrót do strony głównej